تهران و پارادوکس تناسبی/آیا انتخابات چندوجهی، ثبات حکمرانی را به چالش می‌کشد؟

به گزارش  گروه سیاسی خبرنامه دانشجویان«خبرنامه دانشجویان ایران»؛ نظام انتخاباتی، زیربنای هر دموکراسی پویا است؛ این سازوکار تعیین می‌کند که چه کسانی قدرت را به دست می‌آورند و چگونه خواسته‌های مردم در ساختار قانون‌گذاری منعکس می‌شود. در طول دهه‌های گذشته، نظام انتخاباتی مجلس در ایران عمدتاً بر پایه مدل‌های اکثریتی، به ویژه «اول‌نفری-در-حوزه» (FPTP)، در حوزه‌های انتخابیه مختلف عمل می‌کرد. این سیستم، به ویژه در حوزه‌های بزرگ چندنماینده‌ای مانند تهران، همواره با انتقاداتی جدی روبه‌رو بوده است.

نظام تناسبی؛ هدف‌گذاری بر نمایندگی عادلانه

۱.۱. محدودیت‌های نظام اکثریتی (FPTP)

. نظام‌های اکثریتی، علی‌رغم سادگی و سهولت تشکیل دولت‌های اکثریت‌گرا، به دلایل زیر عملاً در حوزه تهران شکست می‌خورند:

. رأی هدررفته (Wasted Votes): در یک حوزه چندنماینده‌ای، تعداد زیادی از رأی‌ها (آن‌هایی که به کاندیدای شکست‌خورده یا دومین لیست می‌دهند) تأثیری بر ترکیب نهایی پارلمان ندارند. این امر باعث سرخوردگی رأی‌دهندگان و کاهش مشارکت می‌شود.

. اکثریت‌های ساختگی: این سیستم منجر به نمایندگی غیرتناسبی می‌شود که در آن یک جناح می‌تواند با کسب تنها اکثریت نسبی آرا، کرسی‌های بسیار بیشتری نسبت به درصد رأی واقعی خود به دست آورد. این امر نمایندگی بخش‌های بزرگی از جامعه شهری تهران را نادیده می‌گرفت.

. تمرکز بر شخصیت‌های محلی: در غیاب ساختار حزبی منسجم، تمرکز بر روی چهره‌های منفرد و جذابیت‌های شخصی کاندیداها افزایش می‌یابد، که این امر موجب ضعف نهاد نمایندگی سیاسی می‌شود.

۱.۲. پارادایم تناسبی 

نظام تناسبی (PR) برخلاف نظام‌های اکثریتی، رای هر رای‌دهنده را تا حد امکان در پارلمان منعکس می‌کند. فرمول‌های ریاضی پایه‌ای این سیستم‌ها (مانند روش هوندت یا دانتون) تضمین می‌کنند که سهم هر حزب از کرسی‌ها تقریباً متناسب با سهم آن از کل آرای داده‌شده باشد. هدف اصلی PR عدالت نمایندگی است. این مدل به طور ذاتی نمایندگی احزاب کوچک‌تر، گروه‌های کمتر برخوردار، زنان و اقلیت‌های فکری و اجتماعی را تسهیل می‌کند. در حوزه تهران که دارای تعداد کرسی بسیار زیاد (DM بزرگ) است، زمینه تئوریک برای اجرای سیستم تناسبی فراهم است، زیرا با افزایش تعداد نمایندگان در حوزه (که در تهران بسیار زیاد است)، ماهیت اکثریت‌گرا بودن سیستم به سمت تناسبی شدن گرایش پیدا می‌کند. با این حال، اجرای کامل PR نیازمند مکانیسم‌های کنترلی است که از شکنندگی دولت جلوگیری کند.

الزامات ساختاری در بستر تهران

عملکرد هر نظام انتخاباتی، به‌ویژه در گذار از یک مدل به مدل دیگر، به تعامل پیچیده‌ای از متغیرهای ساختاری بستگی دارد. در مورد تهران، سه متغیر اصلی تعیین‌کننده موفقیت یا شکست این پارادایم جدید هستند: اندازه حوزه، آستانه و نوع برگ رأی.

۲.۱. اندازه حوزه انتخابیه 

حوزه تهران با تعداد بالای کرسی‌های اختصاص یافته، ذاتاً یک حوزه چندنماینده‌ای بزرگ محسوب می‌شود (High DM). هرچه حوزه انتخابیه بزرگ‌تر باشد، نظام انتخاباتی بیشتر به سمت تناسبی بودن گرایش می‌یابد، حتی اگر از فرمول‌های اکثریتی استفاده شود (هرچند در اینجا از فرمول تناسبی استفاده می‌شود). و اندازه بزرگ حوزه تهران، شکاف میان درصد رای دریافتی و سهم کرسی را کاهش می‌دهد.  در تهران، با وجود DM بزرگ، اگر آرای دو جناح اصلی بیش از حد قطبی باشند، بخش کوچکی از کرسی‌ها ممکن است به طور غیرتناسبی به جناح غالب برسد، مگر آنکه رای‌دهندگان به جای دو فهرست اصلی، آرای خود را بین زیرشاخه‌های متعدد توزیع کنند. در این حالت، DM بزرگ منجر به چنددستگی شدید می‌شود، زیرا سهم هر حزب (یا لیست فرعی) برای کسب حداقل کرسی آسان‌تر می‌شود. این امر از شکل‌گیری دولت‌های تک‌حزبی قوی جلوگیری می‌کند.

۲.۲. آستانه انتخاباتی 

آستانه انتخاباتی، حداقل درصد آرایی است که یک حزب باید کسب کند تا بتواند وارد تقسیم کرسی‌ها شود. این متغیر ابزار اصلی برای کنترل "تکه‌تکه شدن پارلمان" (Fragmentation) است. بسیاری از کشورهای اروپایی که از PR استفاده می‌کنند، آستانه‌هایی مانند ۳٪، ۴٪ یا حتی ۵٪ دارند (مانند آلمان). متن دوم به آستانه‌های ۱۰ درصدی ترکیه اشاره می‌کند که هدفی جز ممانعت از ورود احزاب کوچک و محلی به پارلمان ندارد.  در نظام انتخابات ایران، به ویژه در حوزه تهران، آستانه رسمی و سفت و سختی که برای کل کشور اعمال شود، به صراحت تعریف نشده است (یا اگر وجود داشته باشد، اجرای آن در حوزه چندنماینده‌ای پیچیده‌تر است).

 فقدان آستانه شفاف و سخت‌گیرانه (به ویژه در فضای رقابتی میان جریان‌های اصلی که خودشان از هم جدا شده‌اند) ممکن است باعث شود جریان‌های بسیار کوچک‌تر، حتی با کسب ۱ تا ۲ درصد آرا، سهمی از نمایندگی کسب کنند. این امر به تضعیف قدرت چانه‌زنی هر دو جناح غالب منجر شده و فضای مجلس را به سمت مجموعه‌ای از نمایندگان مستقل یا گروه‌های بسیار کوچک سوق می‌دهد که وفاداری‌شان به ائتلاف‌های تشکیل شده در مجلس ضعیف خواهد بود.

۲.۳. نوع برگ رأی: لیست‌های بسته در مقابل لیست‌های باز

انتخاب شیوه رای‌دهی (لیست‌های بسته یا باز) تأثیر مستقیمی بر قدرت ساختارهای تشکیلاتی (احزاب رسمی) در مقابل چهره‌های منفرد یا کارزارهای محلی می‌گذارد.  در لیست بسته، رای‌دهنده فقط به نام حزب رای می‌دهد و ترتیب نمایندگان توسط حزب تعیین می‌شود. این شیوه قدرت تشکیلات حزبی را به شدت افزایش می‌دهد و موجب می‌شود لابی‌های پشت پرده و رهبران حزب تعیین کنند که چه کسی وارد پارلمان شود. در لیست باز رأی‌دهنده می‌تواند بین احزاب یا کاندیداهای مختلف انتخاب کند. این امر قدرت فردی کاندیداها را افزایش می‌دهد و به شدت موجب تضعیف کنترل مرکزی احزاب می‌شود (که در ایران نیز تا حدودی رایج بوده است).

 اگر در تهران از سیستم لیست بسته استفاده شود، شاهد تقویت ساختارهای حزبی خواهیم بود (حتی اگر این ساختارها صرفاً ائتلاف‌های موقت باشند). اگر لیست باز باشد، شاهد تکرار دموکراتیزه شدن نمایندگی فردی خواهیم بود، اما این امر کنترل حزبی بر رفتارهای نمایندگان را کاهش می‌دهد و پایداری ائتلاف‌ها را در مراحل بعد (تشکیل دولت) به چالش می‌کشد.

پیامدهای سیاسی – ثبات در برابر فراگیری

گذار به نظام تناسبی در تهران، موازنه میان فراگیری نمایندگی و ثبات در اداره کشور را به صحنه می آورد.

۳.۱. مزیت تناسبی: افزایش فراگیری و مشروعیت

اجرای موفق انتخابات تناسبی در تهران منجر به مزایای ملموسی در زمینه نمایندگی خواهد شد:

1. کاهش عدم تناسب رأی به کرسی: تفاوت میان درصد رای یک جناح و سهم آن در مجلس به حداقل می‌رسد. این امر اطمینان می‌دهد که رای‌های اقلیت‌های فکری نیز در تصمیم‌گیری‌ها منعکس می‌شوند.

2. جذب نخبگان متنوع: جریان‌های فکری که پیش از این به دلیل ساختار اکثریتی نمی‌توانستند نماینده‌ای به مجلس بفرستند، اکنون فرصت حضور پیدا می‌کنند. این تنوع فکری می‌تواند منجر به کیفیت بالاتر قانون‌گذاری شود، زیرا دیدگاه‌های مختلف مورد بررسی قرار می‌گیرد.

3. افزایش رضایتمندی: افزایش احساس عدالت در توزیع کرسی‌ها، می‌تواند به افزایش مشروعیت فرایند مردم سالای در نظر گرفته شود، به ویژه در کلان‌شهری مانند تهران که سطح مطالبات سیاسی بالایی دارد.

۳.۲. چالش ثبات/دولت ائتلافی و شکنندگی سیاسی

بزرگترین نگرانی جناح‌های قدرت‌طلب در هر نظام تناسبی ، گرایش ذاتی این سیستم به سمت دولت‌های ائتلافی (Coalition Governments) است. نظام تناسبی به ندرت اجازه می‌دهد یک حزب به تنهایی اکثریت قاطع کرسی‌ها را کسب کند. بنابراین، برای تشکیل دولت، باید ائتلاف‌هایی بین چند حزب شکل گیرد. در بسیاری از کشورهای اروپایی، این ائتلاف‌ها بر پایه احزاب با ایدئولوژی‌های تعریف شده و ساختارهای داخلی منسجم شکل می‌گیرند (مانند SPD و CDU در آلمان). در غیاب احزاب منسجم و پایدار در ایران، ائتلاف‌های تشکیل شده در تهران (که شاید فقط در زمان انتخابات شکل گرفته باشند) تبدیل به «ائتلاف‌های موقت» می‌شوند.

پیامدهای ائتلاف‌های موقت:

هر گروه کوچک می‌تواند با تهدید به خروج از ائتلاف، امتیازات بیشتری طلب کند، که این امر مدیریت کلان کشور را پیچیده و آسیب‌پذیر در برابر منافع کوتاه‌مدت گروه‌های کوچک می‌کند. در مدل اکثریتی سابق، نامزد پیروز (حتی اگر با رای اقلیت شهر به قدرت می‌رسید) از پشتوانه قانونی لازم برای ساخت یک دولت قوی و متمرکز برخوردار بود. در نظام جدید، قدرت توزیع شده است.

جمع بندی

انتخاب نظام انتخاباتی تناسبی در حوزه تهران یک حرکت دوگانه است: تلاشی آگاهانه برای حرکت به سمت عدالت نمایندگی و پذیرش تنوع سیاسی که می‌تواند به افزایش مشارکت سیاسی مردم کمک کند. با این حال، این تصمیم بدون در نظر گرفتن الزامات ساختاری، می‌تواند ثبات در اداره کشور را به چالش بکشد. بنابراین انتظار نمی رود که  که نظام تناسبی در تهران به یک مدل تناسبی خالص (مانند سیستم‌های MMP یا لیست بسته کامل در اروپا) تبدیل شود،

گزارش از امیرحسین درکی